Güncelleme: 03:50 TSİ 29 Şubat 2020 Cumartesi
Makale detayı
Facebook'ta Paylaş

Aydınlanma şart: Sapere aude…

Mustafa Öztürk
Güncelleme: 18:51 TSİ 05 Ekim 2019 Cumartesi

Immanuel Kant 1784’te kaleme aldığı “Aydınlanma Nedir Sorusuna Yanıt” başlıklı makalesinde şöyle diyordu: Aydınlanma, insanın kendi kendini vesayete maruz bırakmaktan, yani kendi suçu ile düşmüş olduğu bir ergin olmama durumundan kurtulmasıdır. Bu vesayet durumu insanın kendi aklını, idrakini bir başkasının kılavuzluğuna başvurmaksızın kullanamayışıdır. İnsan işte bu ergin olmayış haline kendi suçu ile düşmüştür; bunun nedenini de aklın kendisinde değil, fakat aklını başkasının kılavuzluğu ve yardımı olmaksızın kullanma kararlılığını ve yürekliliğini gösteremeyen insanda aramak lazımdır. “Sapere Aude!” (Bilmeye, kendi aklını kullanmaya cesaret et) sözü aydınlanmanın düsturudur...

Günümüz Türkiye’sinde, özellikle İslamcı entelektüeller nazarında “Aydınlanma”, tek kelimeyle iğrenç bir kavram olarak algılanır. Dahası, bizim entelektüel camiada ne zaman “Aydınlanma”dan söz açılsa, Reformasyon, Descartes, Kartezyen felsefe, Locke, Voltaire, falan filan diye epey bir klişe laf söylendikten sonra konu basbayağı şeytanlaştırma noktasına bağlanır. Bu konuda kim nasıl bir algıya sahip olursa olsun, kim ne tür bir eleştiri yaparsa yapsın, hatta isteyen, bizi taşa tutsun ama şu bir gerçek ki biz müslümanlar için de aydınlanma şarttır. Özellikle de genel dinî düşünce ve tasavvur alanında şarttır. 20. yüzyılın başlarında Muhammed Abduh, Reşid Rıza gibi isimlerin öncülüğünde bir tür aydınlanma çabası denebilecek türden adımlar atılmıştır. Fakat bu isimlerin ortaya koydukları ıslah-tecdit projesi, bilhassa Reşid Rıza’nın elinde basbayağı ortaçağ Selefîliğinin 20. yüzyıl şartlarına göre modifiye ve modernize edilmiş versiyonundan başka bir sonuç doğurmamıştır. Şahsi kanaatime göre modern dönem İslam dünyasında tek ciddi aydınlanma teklifi Fazlur Rahman tarafından ortaya konulmuştur; fakat çok ciddi bir ilmî ve fikrî emek mahsulü olan bu teklife reva görülen muamele, malum tarihsellik/tarihselcilik tartışmaları yüzünden ne yazık ki adeta veled-i zina muamelesi olmuştur.

Fazlur Rahman’ın temsil ettiği düşüncenin başına neler geldiği malumdur; dolayısıyla bu dramatik hikâyeyi uzun uzadıya anlatmaya hacet yoktur. Fakat yine söyleyeyim, kim ne derse desin, ciddi bir aydınlanma tecrübesine ihtiyacımız vardır. Kendi tarihsel şartları içinde böyle bir tecrübeyi yaşayan Batı dünyasında Kant’ın kaleme aldığı “Aydınlanma Nedir Sorusuna Yanıt” başlıklı makalesi bence “Andımız” gibi okunmalıdır. Çünkü onun bu makaledeki tespitleri özellikle aydınlanmaya giden yolun hangi noktadan başlaması gerektiği hususunda gerçekten çok çarpıcıdır. Ancak makaleyi okumadan önce, “Aydınlanmayla birlikte Tanrı yeryüzünden sürgün edildi ve insana bir tür Tanrılık payesi verildi” gibi beylik iddiaları bir kenara koymakta fayda vardır.

Bu son cümlem okunur okunmaz, hışımla yazılacak birçok tekdir yorumunu şimdiden görür gibiyim. Hışım katsayısını yükseltmemek için -dilerseniz- ben daha fazla yazmayayım, Kant’ın makalesinden şu birkaç pasajı aktararak yazıyı sonlandırayım: Doğa, insanları harici bir talimata bağlı kalmaktan çoktan kurtarmış olmasına karşın tembellik ve korkaklık nedeniyledir ki insanların çoğu tüm yaşamları boyunca kendi rızalarıyla erginleşmemiş olarak kalırlar. Yine aynı nedenledir ki bu insanların başına gözetici ya da yönetici olarak gelmek başkaları için de çok kolay olmaktadır. Ergin olmama durumu çok rahattır çünkü… Benim yerime düşünen bir kitabım, vicdanımın yerini tutan bir din adamım, perhizimle ilgilenerek sağlığım için karar veren bir doktorum oldu mu, zahmete katlanmama hiç gerek kalmaz artık...

Başkalarının denetim ve yönetim işlerini lütfen üzerlerine almış bulunan vasiler insanların çoğunun ergin olma yönünde adım atmayı sıkıntılı ve hatta tehlikeli bulmaları için, gerekeni yapmaktan geri kalmazlar. Önlerine kattıkları evcil hayvanlarını önce sersemleştirip aptallaştırdıktan sonra, bu sessiz yaratıkların kapatıldıkları yerden dışarıya çıkmalarını kesinlikle yasaklarlar; sonra da onlara, kendi kendilerine yürümeye kalkışırlarsa başlarına ne gibi tehlikelerin geleceğini bir bir gösterirler. Hâlbuki onların kendi başlarına hareket etmelerinden doğabilecek böyle bir tehlike gerçekten büyük sayılmaz; çünkü birkaç düşüşten sonra bunu göze alanlar, sonunda yürümeyi öğreneceklerdir. Ne var ki bu türden bir örnek insanı ürkütüverir ve bundan böyle de yeni denemelere kalkışmaktan alıkoyar.

Demek oluyor ki her birey için neredeyse ikinci bir doğa/tabiat/fıtrat yerine geçen ve temel bir yapı oluşturan bu ergin olmayıştan kurtulmak çok güçtür. Hatta insan bu duruma bilerek isteyerek katlanmış ve onu sevmiştir bile… Bu yüzden de kendi aklını kullanma hususunda gerçekten yetersizdir; çünkü onun böyle bir deneyimi gerçekleştirmesine asla izin verilmemiştir… Aydınlanma için özgürlükten başka bir şey gerekmez; bunun için gerekli olan özgürlük de özgürlüklerin en zararsız olanıdır: Aklı her yönüyle ve her bakımdan çekinmeden kitlenin önünde apaçık olarak kullanmak özgürlüğü… Ne var ki her yandan “Düşünmeyin! Aklınızı kullanmayın!” diye bağırıldığını işitiyorum. Subay, “Düşünme, eğitimini yap!”, maliyeci “Düşünme, vergini öde!”, din adamı “Düşünme, inan!” diyor…



İşte bu yüzden, aydınlanma şarttır. Sapere aude…

(KARAR)

Haberin Etiketleri : Mustafa Öztürk
adv
SON DAKİKA
10:50 - Hatay Valisi Doğan: Suriye İdlib'de 33 asker şehit, 32 yaralı10:47 - Rusya'dan İdlib'deki hava saldırına ilişkin açıklama01:42 - Suriyeli mültecilerine Avrupa kapıları açıldı20:12 - Corona virüs dünyada can almaya devam ediyor (Corona virüsünde son durum)12:53 - AK Parti/Çelik: Suriye rejimine verilen süre dolunca TSK görevini yerine getirecek00:28 - MSB: İdlib'de iki asker şehit oldu00:45 - İran'dan getirilen 132 yolcuya corona virüsü karantinası!22:43 - Corona virüsü dünyada hızla yayılıyor!18:51 - Çin'in Rusya Büyükelçisi Hanhui: Corona virüse karşı aşı geliştirdik23:46 - İran'daki 5,9'luk deprem Van'ı da vurdu: Başkale'de 9 kişi hayatını kaybetti!03:53 - Van'da 5 kişi Corona virüs şüphesiyle tedavi altına alındı22:15 - İdlib'de saldırı sonucu bir asker hayatını kaybetti!02:27 - Corona virüs salgınında son durum!23:19 - Cumhurbaşkanı Erdoğan ile Rusya Devlet Başkanı Putin İdlib'i görüştü22:40 - Corona virüsü tedavisinde önemli gelişme! (Corona virüste son durum)22:00 - İdlib'de hava saldıırısında 2 asker hayatını kaybetti!13:36 - 20 bin ek öğretmen ataması yapılacak (2020'de öğretmen ataması ne zaman?)19:46 - HSK'dan Gezi Parkı davasında beraat veren 3 hakim için soruşturma izni13:28 - Erdoğan: Her türlü hazırlık yapıldı, İdlib harekatı bir an meselesidir10:48 - Yargıtay: 12 Eylül askeri darbesinin mimarlarının rütbe ve malları geri alınsın21:36 - Kalın: Moskova'daki İdlib görüşmelerinden tatmin edici bir sonuç çıkmadı21:32 - Rusya: Türkiye ile İdlib'de gerilimin azaltılması konusunda anlaşmalara bağlılığımızı belirttik13:24 - Kamu kurumlarında dev FETÖ operasyonu: 766 kişi hakkında gözaltı kararı13:19 - Bahçeli: Yeni darbe ihtimali dillendirmek bile bu ülkeye ihanet00:15 - Ukrayna'da 8 yaşında kız çocuğu ''yaşlılıktan'' hayatını kaybetti00:04 - Yeni Corona Virüsü salgını insanlara nasıl bulaştı?23:59 - Türk ve Rus heyetlerinden İdlib görüşmesine ilişkin açıklama22:25 - Corona virüs salgınında Çin dışında Avrupa'daki ilk ölüm vakası Fransa'da görüldü21:44 - İstanbul Bahçelievler'de daha önce boşaltılan 7 katlı bina çöktü13:20 - FETÖ'nün ''7 Şubat MİT kumpası'' soruşturması tamamlandı22:31 - Rusya'dan MHP'ye: Kışkırtıcı açıklamalardan kaçının19:49 - 27 ilde yoğun kar yağışı nedeniyle okullar tatil (14 Şubat Cuma günü hangi illerde okullar tatil?)02:09 - 24 ilde kar yağışı nedeniyle okullar tatil (13 Şubat Perşembe günü hangi illerde okullar tatil?)02:02 - MSB: İdlib bölgesinde 55 rejim unsuru etkisiz hale getirildi01:57 - İdlib'deki duruma ilişkin Rusya'dan açıklama02:05 - 11 ilde kar nedeniyle okullar tatil (12 Şubat Çarşamba günü hangi illerde okullar tatil?)19:57 - Dünya Sağlık Örgütü, yeni tip corona virüsüne ''covid-19'' adını verdi15:24 - Erdoğan: Suriye rejimi ile ilgili atacağımız adımları yarın açıklayacağım15:20 - Rusya'dan İdlib açıklaması19:50 - İdlib'de Suriye rejimi saldırdı: 5 asker hayatını kaybetti, 5 asker yaralı21:40 - Fahrettin Altun'dan KKTC Cumhurbaşkanı Akıncı'nın sözlerine tepki21:37 - Rus heyet İdlib için Ankara'ya geldi01:40 - İstanbul'un bir çok ilçesinde kar yağışı etkisini artırdıbaşladı23:28 - Çin’in Wuhan kentinde ortaya çıkan yeni tip corona virüsünde son durum17:03 - İstanbul'da toplu taşıma ücretlerine yüzde 35 zam (İşte İstanbul'da toplu ulaşımın yeni fiyat tarifesi)13:23 - Meteoroloji'den İstanbul için kar uyarısı (İstanbul'da hava durumu)12:59 - Van'daki çığ felaketini soruşturmak için 3 müfettiş görevlendirildi01:37 - Van'daki çığ felaketinde can kaybı 41'e yükseldi15:05 - Pegasus'tan, Sabiha Gökçen'de uçağın pistten çıkması ile ilgili ilk açıklama14:51 - Sabiha Gökçen'deki üç kişinin öldüğü uçak kazasında pilotlara soruşturma21:47 - Sabiha Gökçen'de uçak pistten çıktı: 3 kişi hayatını kaybetti, 180 kişi yaralandı17:15 - Van'da ikinci çığ faciası: Kurtarma ekiplerinin üzerine de çığ düştü, 33 kişi hayatını kaybetti!00:03 - Manisa Akhisar'da 4.8 ve 4,3 büyüklüğünde deprem meydana geldi23:54 - Van Bahçesaray'da çığ altında kalan minibüsteki 5 kişi hayatını kaybetti, 7 kişi kurtarıldı17:29 - Corona virüsünün yayıldığı ülkeler (Virüs kaç ülkeye yayıldı?)13:35 - Türkiye'nin nüfusu belli oldu (En az ve en çok nüfusu olan iller)13:27 - Corona virüsü dünyada hızla yayılıyor (Virüs Belçika'ya da sıçradı)17:25 - Meteoroloji'den yeni soğuk hava dalgası ve kar yağışı uyarısı16:06 - Çin İstanbul Başkonsolusu'ndan corona virüsünde son bilanço açıklaması: 362 kişi öldü14:45 - Suriye'nin İdlib kentinde 5 asker ve 1 sivil hayatını kaybetti14:34 - Suriye'nin Ayn el Arap bölgesindeki Rusya ile bugünkü ortak devriye iptal edildi14:25 - Fahrettin Altun: ABD'nin tek taraflı Ortadoğu planı, barış planı değil, savaş ilanı12:52 - Komploculara göre Corona virüsü biyolojik silah!12:14 - Rusya'dan İdlib'de 4 askerin hayatını kaybetmesine ilişkin açıklama10:06 - Ocak ayı enflasyon rakamları açıklandı23:02 - Arap Birliği'nden Trump'ın sözde ''Ortadoğu planı''na ret14:44 - Çin'in Wuhan kentinde ortaya çıkan corona virüsü salgını dünya genelinde hızla yayılıyor17:23 - Çapa'da Çinli çocukta corona virüsü iddiasına Bakan Koca'dan yanıt14:58 - Merkez Bankası'ndan 2020 yıl sonu enflasyon tahmini10:36 - Meteorolojiden yağmur ve kar uyarısı! (Marmara Bölgesi hava durumu)00:16 - İran Cumhurbaşkanı Ruhani'den Ortadoğu planına tepki: Yüzyılın en alçak planı13:00 - Çin'de ortaya çıkan Corona virüsü hızla yayılıyor!23:34 - Dışişleri Bakanlığı: Sözde barış planı ölü doğmuştur, Kudüs kırmızı çizgimiz22:09 - Hamas: Kudüs daima Filistin'e ait olacak, açıklanan plan anlamsız21:56 - ABD Başkanı Trump tek taraflı sözde ''Ortadoğu Planı''nı açıkladı21:51 - Sağlık Bakanı Fahrettin Koca'dan Corona virüsü açıklaması20:25 - İsrail'den işgal altındaki Batı Şeria'daki Ürdün Vadisi'ne ek asker gönderme kararı!20:19 - Akdeniz'de Muğla Marmaris açıklarında 5.4 büyüklüğünde deprem17:32 - Manisa'da 4,8 büyüklüğünde deprem meydana geldi00:08 - Afganistan'da düşen uçak ABD ordusuna ait E-11A bombardıman uçağı16:16 - Afganistan'ın Gazne eyaletinde bir yolcu uçağı düştü iddiası10:32 - Elazığ'da 6,8 büyüklüğünde deprem meydana geldi21:26 - ABD/Pentagon: İran'nın füze saldırısında 34 ABD askeri beyin travması geçirdi15:03 - Çin'de ortaya çıkan Coronavirüsü'nden 33 milyon kişi karantina altına alındı!20:12 - İBB'den İstanbul için kar yağışı uyarısı!20:04 - Gripten korunmak için 9 önemli kural!19:30 - Kırıkkale'de bir göz hastalıkları hastanesinde yanlış ilaçla 20 kişiyi kör etti iddiası!19:12 - İGDAŞ'tan doğalgaz faturasına taksit imkanı16:02 - Sağlık Bakanlığı'ndan artan grip vakaları ile ilgili açıklama19:59 - Taklit ve hileli 386 ürünlerin listesi açıklandı16:45 - İstanbul'da 4,7 büyüklüğünde deprem meydana geldi!15:55 - Adana Çukurova'da hakaret içerikli sınav sorusu hazırlayan Din Kültürü öğretmenine soruşturma15:27 - İran: Ukrayna uçağı füze sanıldığı için yanlışlıkla vuruldu22:18 - İran dini lideri Hamaney'den Trump'a tokatlı fotoğraf mesajı22:15 - MSB: İdlib'de ateşkese varıldı22:02 - İHH, Avustralya'daki itlaf edilecek develere talip22:21 - 2020 Hac kuru sonuçları belli oldu13:10 - İran ABD'nin Irak'taki iki hava üssünü balistik füzelerle saldırdı!12:34 - İran'da 176 kişiyi taşıyan Ukrayna Havayolları'na ait yolcu uçağı düştü!16:49 - İran'nın en zayıf misilemesi bile ''ABD için kabus olacak''
Henüz yorum yapılmamış. Yorum yapmak için tıklayın
lütfen bekleyiniz
Yorumunuz:
Yazarın Diğer Makaleleri

Son Haberler Bölümler